Tırmanışçıların kullandığı beyaz toz çoğunlukla magnezyum karbonat içeriyor. Temel işi eldeki nemi yönetmek. Çoğu tırmanışçı tebeşirle daha güvenli tuttuğunu hissediyor ve bazı deneyler bunu destekliyor. Fakat laboratuvar sonuçları her zaman aynı yönde değil. 2001’de tebeşir sürtünme katsayısını düşürdü. 2012’de gerçek tırmanışa daha yakın bir düzende, kumtaşı ve kireçtaşında artırdı. Demek ki cevap yalnız “el kuru mu?” sorusuna bağlı değil. Kaya, tutamak, yük ve kullanılan miktar da denklemin içinde.
Tebeşir elde ne yapıyor?
Parmak derisindeki ince nem tabakası bazı yüzeylerde kaymayı artırabilir. Magnezyum karbonat nemi alarak temasın daha tutarlı hissedilmesine yardım eder. Özellikle stresle elleri terleyen bir tırmanışçı için bu pratik fark büyük olabilir.
Fakat kuru olmak otomatik olarak en yüksek sürtünme demek değil. Derinin yumuşaklığı, yüzeydeki girintilere ne kadar uyduğu ve arada kalan gevşek parçacıklar da önem taşır. Fazla toz bazen iki yüzey arasına bilye gibi giren bir tabaka oluşturabilir.
2001 çalışması neden olumsuz sonuç verdi?
Li ve arkadaşları 15 katılımcının parmak uçlarıyla düzleştirilmiş kaya parçalarını tutmasını istedi. Kaya yatay yönde çekildi ve kayma anındaki kuvvetlerden sürtünme katsayısı hesaplandı. Tebeşirli koşulda katsayı düştü.[1] Araştırmacılar hem derinin fazla kuruyup yüzeye uyumunun azalmasını hem de gevşek granül tabakasını olası açıklama olarak sundu.
Düzen kontrollüydü ama gerçek tırmanış değildi. Düz kaya parçasına parmakla kuvvet uygulamak, bütün vücut ağırlığıyla farklı açılardaki bir tutamakta asılmaktan farklı temas ve yük oluşturuyor.
2012 deneyi neden başka cevap verdi?
İkinci çalışmada 11 deneyimli tırmanışçı, kumtaşı ve kireçtaşı tutamakların bulunduğu eğilebilir bir düzenekte asıldı. Tahta giderek yatırıldı ve elin kaydığı açıdan sürtünme hesaplandı. Tebeşir her iki kayada da sürtünmeyi artırdı; kumtaşı genel olarak kireçtaşından daha yüksek değer verdi.[2]
Bu düzen tırmanışa daha çok benziyordu. Yine de yalnız iki kaya türü, 11 kişi ve belirli tutamaklar incelendi. Sonucu bütün salon tutamaklarına, cilalanmış kayaya veya farklı tebeşir karışımlarına taşımak kolay değil.
Aynı tebeşir, iki farklı sonuç
Çalışmaların çelişkili görünmesi, test edilen yüzey ve düzeneğin önemini gösteriyor.
2001 çalışması
- Tebeşirle sürtünme azaldı
- Kontrollü yüzey ve yükleme
- Gerçek tırmanışın sınırlı temsili
2012 çalışması
- Kumtaşı ve kireçtaşı kullanıldı
- Deneyimli tırmanışçılar test edildi
- Tebeşirle sürtünme arttı
İki çalışma farklı soruları, yüzeyleri ve düzenekleri ölçtüğü için sonuçları tek sayıya indirgemek doğru olmaz.
Yüzey, miktar ve temizlik
Pürüzlü kumtaşıyla parlak bir kireçtaşı aynı temas mekanizmasına sahip değil. Reçine salon tutamağı da kaya değil. Üstelik bir tutamakta eski tebeşir ve deri yağı birikmişse, yeni katmanın etkisi temiz yüzeydeki deneyden ayrılabilir. Daha yeni çalışmalar da kaya pürüzü ve ıslaklık durumunun tebeşirin etkisini değiştirdiğini gösteriyor.[3]
Bu yüzden avucu görünmez olana kadar toza gömmek şart değil. İnce ve eşit bir katmanla başla. Tutamak parlak ve tozla doluysa fırçalamak, üzerine daha fazlasını eklemekten iyi sonuç verebilir. Açık kayada yerel kurallara ve yüzeyin korunmasına da dikkat etmek gerekir.
Sihir değil, koşula bağlı yardım
Tebeşir parmak kuvvetini artırmaz, kötü ayak kullanımını düzeltmez ve her yüzeyde aynı avantajı vermez. Yaptığı şey temas koşullarını değiştirmek. Bazen bu değişim belirgin biçimde işe yarıyor, bazen fazlası tersine dönebiliyor.
En pratik cevap elinde ve tuttuğun yüzeyde. Az miktar kullan, tutamağı temiz tut ve aynı problemde farkı gözle. Beyaz toz yararlı bir araç. Fizik kurallarını tek başına yöneten bir hile değil.
Kaynakça
Neye dayandık?
- Li, Margetts ve FowlerUse of 'chalk' in rock climbing: sine qua non or myth? Journal of Sports Sciences, 2001;19(6):427–432. DOI: 10.1080/026404101300149375. PMID: 11411778.Kaynağı aç ↗
- Amca ve ark.The effect of chalk on the finger-hold friction coefficient in rock climbing. Sports Biomechanics, 2012;11(4):473–479. DOI: 10.1080/14763141.2012.724700. PMID: 23259237.Kaynağı aç ↗
- Clarke ve ark.The effectiveness of chalk as a friction modifier for finger pad contact with rocks of varying roughness. Proceedings of the Institution of Mechanical Engineers, Part P, çevrimiçi yayın 2024. DOI: 10.1177/17543371241272903.Kaynağı aç ↗
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşıyor. Tanı veya kişisel tedavi önerisi değil. Özel bir sağlık durumun varsa uygulamayı kendi sağlık profesyonelinle değerlendir.